artikel

De biografie van de hamburger

Horeca

De hamburger is zeker anderhalve eeuw oud. Maar zijn huidige vorm – een stuk platgeslagen rundvlees – heeft hij pas sinds het begin van deze eeuw. Ubel Zuiderveld bracht de levenscyclus van het meest populaire vleesgerecht van Amerika en de westerse wereld chronologisch in kaart.

1834
Het verhaal gaat dat de hamburger als volgt in Amerika terecht kwam. De hamburger zou zijn oorsprong hebben in de Mongoolse tartaar. Via de Baltische staten en de haven van Hamburg zou de hamburger door koopvaardijvaarders en emigranten in het land van Uncle Sam terecht zijn gekomen. Helemaal zeker is dit stukje historie niet. Wel weten we dat in 1834 restaurant Delminico in New York de ‘Hamburger Steak’ op de menukaart had, speciaal voor Duitse zeevarenden en emigranten.

1885
De inwoners van het Amerikaanse stadje Seymour weten het ruim honderd jaar na dato heel zeker. Het was in 1885 hun stadgenoot Charlie Nagreen (destijds vijftien jaar) die als eerste op het idee kwam een platgeslagen hamburger als snack te verkopen tijdens een jaarmarkt. Menig ‘hamburgerhistoricus’ vindt deze claim aanvechtbaar.

Rond 1900
De hamburger en de Hamburger Steak zijn niet bepaald populair onder brede lagen van de Amerikaanse bevolking. De hamburger heeft bij de hogere sociale klassen een slecht imago. Het staat bekend als voedsel voor het gewone volk en tot dat volk wilde iedereen die zich wat meer voelde niet gerekend worden.

1904
De hamburger maakt als hapje tussendoor faam tijdens de Wereldtentoonstelling in Saint Louis. De Texaan Fletcher Davis brengt hem daar aan de man.

1916
De Amerikaanse kok Walter Anderson komt op het idee platte hamburgers te verkopen als beleg tussen een broodje. Hij bakt de hamburgers bovendien in hun eigen rundvet en dat smaakt menigeen prima. Vanuit een opvallend loket met open counter verkoopt hij zijn hamburgers. Zijn formule noemt Anderson ‘White Castle’. Hij heeft er in de naliggende 1920’s en 1930’s groot succes mee. Vele tientallen nieuwe White Castles openen de luiken. White Castle krijgt bovendien volop kopieën, zoals de formule White Tower.

1948
De hamburger is gesetteld in de Amerikaanse eetcultuur, maar de groei van de consumptie van de snack is nog lang niet ten einde. De gebroeders Richard en Maurice McDonald starten een hamburgeroutlet. Vertegenwoordiger Ray Kroc is zo enthousiast over hun creatie dat hij de formule koopt in 1955 en de wereldwijde rechten op het concept krijgt. Nadat hij datzelfde jaar de eerste eigen McDonald’s opent in Des Plaines (in de Amerikaanse staat Illinois), verovert de formule via het systeem van franchising in de volgende decennia de hele wereld.

1954
Europa kan niet achterblijven. Zoals later nog vaak zal gebeuren, schieten Amerikaanse concepten het eerst wortel in Engeland. De firma Lyons opent in het Verenigd Koninkrijk de eerste Wimpy’s-bar met de gelijknamige, hamburgergekke stripfiguur uit de tekenserie Popeye als mascotte.

1954
Jim McLamore en David Edgerton openen in Miami, Florida de eerste vestiging van Burger King. De hamburgerketen groeit uit tot één van de grootste van de wereld, maar McDonald’s houdt Burger King door de jaren heen wereldwijd altijd op flinke afstand.

1957
Burger King introduceert zijn Whopper-hamburgerbroodje. De Whopper groeit uit tot het belangrijkste merk van de Amerikaanse keten.

1961
De Hamburger University van McDonald’s wordt geboren. De opleiding begint op een bescheiden schaal, namelijk in de kelder van een restaurant in een stadje bij Chicago. De Hamburger University groeit in de naliggende jaren uit tot een gigantisch complex waar vele honderden McDonald’s-managers een opleiding krijgen.

1963
Wimpy opent de eerste hamburgerzaak in Nederland. Er zullen enkele tientallen volgen, maar begin 1980’s loopt Wimpy in Nederland stuk door een conflict tussen de centrale organisatie en de franchisenemers. Wimpy en later Febo zorgen er wel voor dat Nederland meer ‘hamburgerminded’ wordt. In de late 1960’s en – vooral – de 1970’s maakt de hamburger zijn entree in menig Nederlands snackbedrijf. In de tweede helft van de 1970’s raakt het broodje hamburger speciaal met ketchup (later vooral curry), uitjes en mayo in zwang.

1963
De Amerikaanse keten Burger King opent zijn eerste vestiging buiten de Verenigde Staten, namelijk in Puerto Rico.

1965
De hamburger treedt toe tot het financiële hart van de aardbol, Wall Street in New York City. Hamburgerketen McDonald’s maakt namelijk een start met zijn notering aan de New York Stock Exchange.

1968
Jim Delligatti, franchisee van McDonald’s, bedenkt de Big Mac: twee hamburgers met saus en groenten tussen een broodje. De Big Mac verovert de wereld en wordt veruit het belangrijkste product van de hamburgerketen. Delligatti groeit in zijn thuisstad Pittsburgh uit tot een franchisenemer van belang.

1969
De hamburgerketen die zal uitgroeien tot de derde in omvang, Wendy’s, opent de eerste outlet. Dat doet ondernemer Dave Thomas op 15 november 1969 in de stad Columbus in de staat Ohio.
1971
In samenwerking met Ahold (Albert Heijn) opent McDonald’s in Zaandam het eerste Nederlandse restaurants. De samenwerking met AH was geen onverdeeld succes en wordt in 1974 beëindigd. McDonald’s gaat alleen verder in Nederland en boekt pas rond het vijfentwintigjarig bestaan voor het eerst winst. Door toedoen van McDonald’s wordt de hamburger – met de frites, de kroket en de frikandel – één van de hardlopers in de Nederlandse snackbars. Burger King strijkt in Nederland neer en bouwt veel langzamer aan zijn imperium, Amerika’s derde hamburgerketen Wendy’s doet herhaalde pogingen om in Nederland voet aan de grond te krijgen, maar slaagt daarin niet.

1975
Burger King opent zijn eerste Europese vestiging, in de Spaanse hoofdstad Madrid.

1979
McDonald’s heeft sinds jaar en dag de clown Ronald McDonald. De hamburgerketen gaat verder in zijn kidsmarketing. In 1979 introduceert het Amerikaanse concern het Happy Meal, dat voor miljoenen kinderen op de hele wereld de eerste kennismaking met een hamburger van McDonald’s zal gaan betekenen. Het steevast bijgeleverde speeltje zorgt ervoor dat de hamburgerketen uitgroeit tot de grootste speelgoedhandelaar ter wereld. Waar een hamburger niet toe kan leiden.

1986
Wendy’s, in omvang de derde hamburgerketen ter wereld, introduceert de Big (Bacon) Classic. Het wordt een hardloper in het assortiment van het Amerikaanse hamburgerconcern.

1989
McDonald’s had sinds jaar en dag zijn Hamburger University in de buurt van Chicago, concurrent Burger King kon niet achterblijven. In de Verenigde Staten openen tien Burger King Academies de deuren.

1990’s
In het Amerikaanse stadje Seymour opent de ‘Hamburger Hall of Fame’ zijn deuren en bakken de bewoners de grootste hamburger ter wereld (2500 kilogrammen schoon aan de haak).

1993
Burger King opent zijn eerste academie buiten de Verenigde Staten. In de Britse hoofdstad Londen gaat de Burger King Academy van start.

1996
De hamburgerconsumptie in de Verenigde Staten stijgt tot boven de vijf miljard stuks. Dat wil zeggen: het aantal hamburgers dat in de horeca wordt gegeten. De vele honderden miljoenen hamburgers die de Amerikanen thuis bereiden, zijn niet bij deze telling inbegrepen.

1998
De gekke koeienziekte (BSE) brengt de hamburger in discrediet, vooral die van Brits rundvlees. Door toedoen van tv-ster Ophra Winfrey krijgt de hamburgerverkoop tijdelijk een flinke deuk, omdat ze wereldkundig maakt geen hamburgers meer te zullen consumeren. Intussen speelt het meest langslepende proces van Engeland, een zaak die McDonald’s aanspande tegen de zogenaamde McLibel Campaign, mensen die actie voeren tegen de grootgrutter in hamburgers. Ze klagen McDonald’s onder meer aan omdat het bedrijf regenwoud zou kappen ten behoeve van landerijen voor hamburgerrunderen. In 1999 krijgt het proces na vele jaren zijn beslag. Zowel de actievoerders als McDonald’s krijgen op een aantal punten gelijk.

2000
Er zijn wereldwijd ettelijke tienduizenden vestigingen van McDonald’s, Burger King en Wendy’s. Een snel rekensommetje leert dat alleen al bij deze drie giganten jaarlijks een slordige 20 tot 30 miljard hamburgers worden verkocht.