artikel

Koffie in gevaar: helft oppervlak plantages in 2050 onbruikbaar

Café 2105

De toekomst van koffie is in gevaar. Als gevolg van klimaatverandering is in 2050 de helft van de landbouwgrond die in gebruik is voor de koffieteelt, niet meer geschikt om dat gevoelige gewas te verbouwen. Dit kan schaarste en prijsstijging tot gevolg hebben. Wetenschappers en ngo’s luiden wereldwijd de noodklok, het aantal initiatieven om dit dreigende tekort aan koffie binnen de perken te houden, groeit.

Koffie in gevaar: helft oppervlak plantages in 2050 onbruikbaar

Nederlanders behoren met gemiddeld 3,7 kopjes per dag tot de top-3 grootste koffiedrinkers ter wereld. Horeca is goed voor ongeveer eenderde van die koffieconsumptie, wat een waarde van een slordige €3,5 miljard per jaar vertegenwoordigt. Het aantal espressobars neemt, zeker in de steden, nog altijd toe. Dat klinkt rooskleurig, maar aan de horizon beginnen zich donkere wolken af te tekenen: het veranderende klimaat brengt koffie in gevaar.

Koffie is een uiterst gevoelig gewas, en de steeds versnellende klimaatverandering heeft binnen afzienbare tijd zeer ingrijpende gevolgen voor de koffieteelt. Wetenschappers zijn het eens dat de helft van het oppervlak landbouwgrond dat nu in gebruik is voor koffieteelt, daarvoor in 2050 niet meer geschikt is als er niets gebeurt. Koffie wordt de komende tientallen jaren daarmee schaarser en dus duurder.

Koffie in gevaar

Koffieplanten groeien in een (sub)tropisch klimaat, vaak in bergachtige gebieden. De juiste hoogteligging, temperatuur en vochtigheidsgraad zijn cruciaal voor de teelt. Met name arabica-koffie, goed voor zo’n 60 procent van de wereldproductie, is zeer gevoelig voor klimaatverandering.

Overmatige regen maakt het gewas kwetsbaar voor schimmelziektes zoals koffieroest en plagen als de koffieboorkever. Ook te weinig neerslag kan de complete koffie-oogst laten mislukken. Bij gebrek aan kennis en middelen om zich hiertegen te wapenen, nemen boeren vaak drastische maatregelen, zoals overmatig gebruik van pesticiden of het ontginnen van hoger gelegen bosgebieden voor nieuwe aanplant. Ontbossing is de grootste oorzaak van de uitstoot van broeikasgassen in de koffieteelt, wat klimaatverandering weer versterkt.

Bewustwording

Om aandacht te vragen voor dit probleem zette ngo Solidaridad eind 2017 in Amsterdam de pop-upbar Geen Koffiebar op: een koffiebar als alle andere, behalve dat je er geen druppel koffie kon krijgen. ‘Dit is de toekomst, als we niets doen’, aldus de initiatiefnemers. Zij maken zich hard voor het voorlichten en opleiden van boeren en willen bewustwording creëren bij gasten en andere spelers in de koffieketen. Een ander initiatief, min of meer gelijktijdig gelanceerd, is Coffee to Stay. Max Havelaar, de Nationale Postcode Loterij en Peeze hebben de handen ineengeslagen met onder meer klimaatdeskundige Reinier van den Berg.

Bekijk hieronder een video van Coffee to Stay:


Het project steunt op een drietal pijlers: Bewustwording creëren bij consumenten in Nederland, eerlijke prijzen betalen voor de koffie en koffieboeren steunen. Zo werd in Kenia in 2017 de Fairtrade Climate Academy gestart, waar boeren worden getraind om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering. Doel is de weerbaarheid van koffieboeren tegen klimaatverandering te vergroten door het systematisch aanleren en toepassen van inzichten, vaardigheden en technieken die klimaatverandering beter beheersbaar voor hen maken. Boeren leren daarbij van experts en daarna aan elkaar.

koffie in gevaar 2

Dit concept zal ook worden uitgerold naar Ethiopië, waar nog veel te winnen is op het gebied van kwaliteit en opbrengst: in Ethiopië produceert een koffieboer gemiddeld 250 kilo groene koffie per hectare. Ter vergelijking: in Brazilië produceert een industriële farm tien keer zo veel. Met de juiste technieken zou de Ethiopische boer niet alleen zijn kwaliteit kunnen verbeteren maar ook zijn productie (en dus zijn inkomen) kunnen verdubbelen, terwijl hij op een milieubewuste manier blijft werken.

Rol van koffiebranders

Enkele branders dragen al hun steentje bij. Enkele kleinere branders als Moyee en Eek hebben een nadrukkelijk duurzaam karakter: Moyee richt zich op eerlijke prijzen en een transparante keten, waarbij de boeren er meer aan verdienen. Onder meer door ook het branden en verpakken in de herkomstlanden te doen, zodat de boeren daar meer waarde toevoegen een veel hogere prijs kunnen rekenen, en dus meer kunnen investeren in opbrengstverhogende en kwaliteitverbeterende maatregelen.

Alles over koffie

Alles over koffie

Eek zoekt het dichter bij huis en wil vooral de energievoetafdruk terugbrengen, door van elke verkochte kilo koffie een deel van de opbrengst te investeren in zonne- en windenergie en zo de eigen CO2-uitstoot te compenseren. Een branderij als Peeze heeft langlopende projecten in onder meer Ethiopië om coöperaties rechtstreeks te steunen met geld en materialen om zo de kwaliteit van de koffie te verbeteren en daarmee ook de opbrengst voor de boeren.

Wat kunnen boeren doen?

Koffie is een zeer gevoelige plant. Voor een goede oogst is het belangrijk dat de temperatuur tussen de 18 en 22 graden blijft. Schommelingen in de temperatuur door klimaatverandering kunnen desastreus zijn voor de koffieoogst. Als temperaturen stijgen, zijn gewassen vatbaarder voor schimmels en ziektes. Als de gemiddelde temperatuur boven de 23°C komt, groeit de koffiestruik te snel en draagt hij te vroeg vrucht, wat inferieure bessen tot gevolg heeft en de algehele gezondheid van de struik aantast. Een halve graad te warm op het verkeerde moment kan al veel verschil maken in opbrengst en ook in smaak.

koffie in gevaar 5

Onderzoek in Tanzania heeft aangetoond dat als de temperatuur gemiddeld één graad stijgt, dat een verlies van 137 kilo koffie per hectare betekent. In sommige gebieden is de oogst al met 40 procent teruggelopen. In Kenia is de productie van koffie sinds 1980 met tweederde afgenomen. De opbrengst per struik is gemiddeld twee kilo, waar die eerst rond de tien kilo lag. Boeren kunnen die terugloop enigszins compenseren door de kwaliteit van de gewassen en de oogst te verbeteren. De manier van aanplanten, bemesten, schoffelen en snoeien: het heeft allemaal effect. Ook de aanplant van schaduwgewassen is belangrijk, zowel voor de schaduw op de koffieplanten als voor de biodiversiteit, tegengaan van erosie en zelfs een secundaire inkomstenbron als het bijvoorbeeld fruitbomen zijn.

Dossier Ethiopië

Om de problemen en mogelijke oplossingen in kaart te brengen, is in Ethiopië wetenschappelijk onderzoek gedaan. Dat wijst uit dat in 2090 zo’n 40 tot 60 procent van de huidige koffiegebieden in het land door de klimaatverandering ongeschikt zijn voor de teelt van koffie. Aan de andere kant biedt het land, door die klimaatverandering en ontginnen van nieuwe landbouwgrond, potentieel vier keer zo veel oppervlak voor koffie als nu in gebruik is.

De klimaatverandering manifesteert zich in het Oost-Afrikaanse land onder meer in een toenemend veranderlijk weerpatroon door het jaar heen. Het regenseizoen is korter en het droge seizoen langer dan voorheen en ook meer extreem. Tussen 1960 en 2006 is de gemiddelde temperatuur in het land met 1,3°C toegenomen en valt er 15 tot 20 procent minder regen dan in de jaren 70. De voorspelling is dat de temperatuur tegen 2090 met nog eens 1,5 tot 5°C toeneemt.

koffie in gevaar 3

De oppervlak in Ethiopië waar goed koffie kan worden verbouwd, is nu zo’n 38.000 vierkante kilometer. In het meest gunstige geval, als er veel aan wordt gedaan, is dat in 2090 nog zo’n 30.000 km2, waarbij het deel dat ideaal is voor koffieteelt afneemt van 14.000 km2 nu naar krap 4000. In het meest ongunstige model blijft er maar 7000 km2 over, waarvan tegen 2090 nog slechts 1100 ideaal is voor koffie.

Einde aan Yirgacheffe en Harar

De onderzoekers voorspellen dat door een gebrek aan neerslag en een stijgende temperatuur de volledige koffieregio Bale en een groot deel van Sidamo (waaronder Yirgacheffe) tegen 2040 ongeschikt is geworden voor koffieteelt, terwijl deze gebieden op dit moment nog topkoffies opleveren. De regio Harar bestempelen de onderzoekers nu al als ongeschikt, tenzij er forse verbeteringen worden doorgevoerd in de koffieteelt daar. In die regio zijn veel boeren overgestapt van koffie verbouwen naar het veel lucratievere qat, de licht hallucinogene blaadjes waar in de Hoorn van Afrika veel op gekauwd wordt.

Aan de andere kant komen ook nieuwe gebieden beschikbaar. Waar voldoende regen valt, maar het nu nog te koud is voor koffie. Met een paar graden méér gedijt arabica daar wel. En wie weet is koffie uit het noorden of zuidwesten van Ethiopië wel nóg mooier dan die uit Harar of Sidamo.

Dat potentieel zit voor een deel ook in hoger gelegen hellingen in bestaande gebieden. Die zijn nu soms nog te koud om koffie te verbouwen, maar met de voorspelde temperatuurstijging worden ze geschikt voor koffie. In enkele gebieden wordt sinds 2015 al geëxperimenteerd met koffieteelt boven de 2500 meter boven zeeniveau.

Een andere zorgwekkende voorspelling is dat tegen het eind van de eeuw alle wilde koffiebossen in Ethiopië verdwenen zijn, dat alle koffie die er nog groeit dus gecultiveerd is. Die wilde bossen zijn een rijke bron voor genetische diversiteit in rassen, van groot belang voor de ontwikkeling van toekomstige nieuwe varieteiten die bestand zijn tegen droogte, hogere temperaturen en ziektes.

Rest van de koffiewereld

Buiten Ethiopië heeft de klimaatverandering uiteraard een vergelijkbaar effect. Omdat koffie maar in een beperkte ‘gordel’ van landen rond de evenaar groeit, zijn deze vergelijkbaar in klimaat en lijden dus onder dezelfde gevolgen van veranderingen daarin.

In de komende decennia zal waar en hoeveel koffie wordt geproduceerd drastisch veranderen. Onderzoekers voorspellen dat binnen een paar jaar al geen koffie meer in Mexico wordt verbouwd. Nicaragua is het merendeel van haar koffiegebied tegen 2050 kwijt. Ook Brazilië en Vietnam, twee van de grootste producenten, krijgen met forse verliezen te maken.

koffie in gevaar 4

In Brazilië bijvoorbeeld kreeg de provincie Minas Gerais, goed voor een kwart van de koffieproductie van het land en daarmee wereldwijd van belang, in 2014 al een voorproefje. Door extreme droogte en ongewoon hoge temperaturen was de koffieoogst 35 procent lager dan normaal.

Veel landen waar koffie een belangrijk deel van de export vertegenwoordigt, zijn ook de landen die het hardst worden getroffen door klimaatverandering. Honduras, Nicaragua, Vietnam en Guatemala bijvoorbeeld, staan in de top-10 landen die sinds de jaren 90 het meest van de veranderingen merken. In Ethiopië is koffie goed voor een kwart van de totale exportwaarde, Burundi is zelfs voor 60 procent van de export afhankelijk van koffie.

Kritische grens

In Tanzania word in 2060 de kritische ondergrens in de geoogste hoeveelheid bereikt. In de afgelopen 50 jaar is de opbrengst per hectare met liefst 137 kilo teruggelopen voor elke graad temperatuurstijging. Dat komt neer op een productieafname per hectare van zo’n 50 procent ten opzichte van de jaren 60.

koffie in gevaar 6

Wereldwijd wordt voorspeld dat tegen 2050 50 procent van het huidige grondoppervlak dat wordt gebruikt voor koffieteelt, daarvoor niet meer geschikt is. Dat heeft een verschuiving tot gevolg van waar koffie verbouwd wordt. Grofweg: verder van de evenaar en hoger in de bergen. Dit heeft weer als gevolg dat koffieteelt moet gaan concurreren met andere toepassingen voor de grond en kan ontbossing tot gevolg hebben.

Gelukkig zijn het niet alleen wetenschappers en ngo’s die aan de bel trekken. Grote bedrijven als Starbucks en Lavazza, die zeker op inkoopvolume belangrijke rollen spelen in de koffiewereld, doen dat ook.

Andere gevaren voor koffie

Koffieroest
Koffieroest is een schimmelziekte die de bladeren aantast. De koffiesector in heel Midden-Amerika had in 2012, na ongebruikelijk hoge temperaturen en regenval, fors te lijden onder koffieroest. De plantenziekte verspreidde zich snel, waardoor ongeveer de helft van alle koffiestruiken werd aangetast. In Guatemala verloren sommige koffieboeren tot wel 85 procent van hun gewassen. In Colombia werd koffieroest gezien op hoogtes waar het voorheen te koud was voor de schimmel om te overleven.

Koffiebessenboorder
De koffiebessenboorder, een minuscuul snuitkevertje, heeft het op de bessen voorzien. Het ongedierte komt oorspronkelijk uit Congo, maar heeft zich weten te verspreiden over de hele koffiegordel. Per jaar richt het diertje sinds 2001 voor zo’n €400 miljoen schade aan. Ook deze plaag zoekt het hogerop: voorheen werd de kever niet boven de 1500 meter gezien – te koud. Inmiddels is hij op de hellingen van de Kilimanjaro in Tanzania op zo’n 1800 meter hoogte gesignaleerd. Als de gemiddelde temperatuur een tot twee graden stijgt, zal het aantal koffiebessenboorders explosief toenemen, waarbij ze nog wijder verspreid raken en hoger de bergen in trekken.

Download hieronder twee Engelstalige publicaties over de relatie tussen klimaat en de toekomst van koffie:

Reageer op dit artikel