artikel

De wilde koffiebossen van Ethiopië: ‘Bessen plukken van de oudste koffieboom ter wereld’

Café 775

De wilde koffiebossen van Ethiopië: ‘Bessen plukken van de oudste koffieboom ter wereld’
Foto: Demian van der Reijden

Diep in de bossen van West-Ethiopië ligt de bakermat van een grondstof die de wereld draaiend houdt: koffie. De koffiestruik komt oorspronkelijk uit dit gebied en werd door handelaren en verzamelaars uiteindelijk over de wereld verspreid. Nog altijd herbergen de wilde koffiebossen van Ethiopië de grootste diversiteit in variëteiten, en staat hier ook de oudste bekende koffieboom ter wereld.

Behoedzaam maar tredzeker stapt Woldegiorgos Shawo Gibo (75) door het bos – zíjn bos. Al generaties lang is een stuk van 20 hectare van dit wilde koffiebos in zijn familie. We zijn in Kaffa Forest Biosphere, en op weg naar Mankir Inde Bunne, de moeder koffieboom. Dit is de oudste koffieboom ter wereld.

Oudste koffieboom ter wereld

De boom, met de omvang van een gemiddeld dijbeen en zo’n 8 meter hoog, is ruim 300 jaar oud en daarmee de oudste koffieboom ter wereld die bekend is. ‘Mijn grootvader vertelde me dat zíjn grootvader niet anders wist dan dat deze boom hier staat.’

Koffieboer Woldegiorgos Shawo Gibo – Foto: Demian van der Reijden

20 hectare lijkt veel, toch komt er slechts 400 kilo bonen per jaar vanaf. Het oogsten van wild forest coffee is lastig: omdat het nationaal park is, is snoei van de koffiebomen verboden. De struiken kunnen zo ongebreideld tot grote hoogte groeien.

Op een plantage houden boeren de struiken kort, tot zo’n 2,5 meter, om zo bij alle bessen te kunnen. In het bos, onder de woudreuzen van het subtropisch regenwoud, reiken de koffiestruiken gemakkelijk tot een meter of 8: ze groeien hoog om nog een beetje zonlicht te pakken in de dichte begroeiing.

Om de bessen te plukken, buigen boeren de takken – Foto: Demian van der Reijden

Om toch bij de bessen te kunnen, buigen de boeren de struiken. Een delicaat klusje, waarbij nog wel eens een tak breekt. Zonde, want die struik levert het jaar erna een stuk minder bessen: alle energie gaat naar herstel van de schade.

Bessen van de grond

8 meter hoog en ruim 300 jaar: dit is de oudste bekende koffieboom ter wereld

Lopend door het bos valt op hoeveel bessen er op de grond liggen. Als ze net van de boom gevallen zijn, kunnen de boeren ze nog wel oprapen en aan de geplukte oogst toevoegen. Maar op de natte grond gaat de bes binnen een dag of twee rotten aan de kant die op de grond ligt. Bij te veel bessen met een rotte plek wijst de coöperatie de aangeboden partij af. En dan heeft Shawo Gibo ook nog last van diefstal van zijn koffiebessen. 20 hectare zonder afscheiding middenin een bos zijn lastig te bewaken.’

Gezien de omvang van zijn deel van het bos zou 700 kilo per jaar mogelijk moeten zijn, zegt Shawo Gibo. Hij droomt van een betere productie, en van de aanleg van een brug over de rivier, zodat de koffie uit dit bos per auto kan worden afgevoerd in plaats van met ezels of mensen. Overigens levert de oudste koffieboom weinig koffie meer op: slechts aan een enkele tak zit nog een bescheiden besje.

Vrouw als voorbeeld

In een ander deel van Kaffa zijn de omstandigheden op de plantage van Dahab Diamond iets beter, al is het ook hier behelpen: elektriciteit is er niet. De 200 hectare die Dehab Mesfin heeft, beslaan een heuvelachtig regenwoud waar leeuwen en bavianen vrij rondlopen. Zo’n 130 hectare is geschikt voor productie en leveren inmiddels 36.000 kilo koffie per jaar.

Koffieboer Dehab Mesfin – Foto: Demian van der Reijden

Mesfin (54) kent een ongewone koffie-carrière, en wordt gezien als voorbeeld voor vrouwelijke koffieboeren in Ethiopië. Twaalf jaar geleden kocht ze Diamond Coffee, zonder íets van koffie te weten. De accountant was slechts aandeelhouder en kwam vanuit Addis Abeba om mee te praten over verkoop van de plantage.

Verliefd op de plantage

Ze werd verliefd op de koffieplantage en zag ook meteen het potentieel. Dus kocht ze hem zelf. Inmiddels is ze één van de weinige Ethiopiërs – en zeker een van de weinige vrouwen – met haar koffiediploma (minimaal 100 SCA punten). Haar missie: de kwaliteit van haar koffie en die van Ethiopische koffie in het algemeen verder verbeteren.

Daarvoor wil ze voor haar eigen plantage een generator aanschaffen zodat ze een depulper neer kan zetten. ‘Er is hier geen stroom, dus nu produceren we noodgedwongen uitsluitend natural. Ik wil dat uitbreiden met washed en semi-washed.’

Oudste koffieboom - koffiebessen sorteren in Ethiopië

Foto: Demian van der Reijden

Ze investeert veel in de farm en de koffiekwaliteit. ‘En we monitoren alles: welke variëteit op welk plot staat, de productie per plot, wanneer er onkruid wordt gewied op elk plot. Van elke zak weten we uit welke plot de bessen komen en wie ze geplukt heeft.’ Ze gebruikt geen chemicaliën en geen kunstmest, alles gaat natuurlijk. ‘Ik denk ook aan het milieu, niet alleen aan winst.’

Ze is aangesloten bij Ethiopian Women in Coffee, waardoor ze zelf kan exporteren middels direct trade; een Ethiopische wet zegt dat alleen boeren die zijn aangesloten bij een coörporatie aan direct trade kunnen doen.

Kwaliteit verbeteren

Haar doel is de koffiekwaliteit op het niveau te brengen dat erin zit. Om dat te bereiken, wil Mesfin kennis verbeteren bij omringende boeren, waar ze ook koffie van koopt. ‘Dat ze geen groene bessen plukken en de verwerking op de juiste manier doen.’ En Mesfin deelt gratis zaailingen van de succesvolle variëteiten uit aan boeren waarmee ze werkt. ‘Ik heb de bessen, het zaad, al. Het enige wat ik moet doen, is dat in een maand of acht opkweken tot bruikbare zaailingen. Als alle boeren waarvan ik koffie koop de goede variëteiten hebben, weet ik wat de kwaliteit is.’

Mesfin kijkt uit over de heuvels van haar farm, waar medewerkers de versgeplukte bessen uitspreiden op droogbedden. ‘Een van de problemen met de kwaliteit van koffie uit Ethiopië is dat de markt gevoelig is voor mensen die zien dat er geld te verdienen is, maar die niets van koffie weten. Opkopers gaan naar boeren en kopen zonder te cuppen of te kijken hun koffie, die ze vervolgens doorverkopen via de koffieveiling in Addis Abeba. Boeren die dit weten, gooien veel onrijpe en overrijpe bessen in de zakken. Zo krijgt koffie uit dit land een slecht imago en halen we niet de kwaliteit die mogelijk is.’