artikel

Van gevangenis naar hotel: herbestemming wat komt erbij kijken?

Hotel 2642

Een voormalige bajes als hotel. In heel wat oude gevangenissen kan nu worden geslapen door mensen die niet eerst in het beklaagdenbankje hebben gestaan. Maar wat komt er allemaal kijken bij zo’n transformatie een hotel gevangenis?

Van gevangenis naar hotel: herbestemming wat komt erbij kijken?

A fbreken van leegstaande gevangenissen – of watertorens, scholen, ziekenhuizen, kerken, kantoorgebouwen, pakhuizen – is niet duurzaam, herbestemming wel, zo schreef GaultMillau recent over het Van der Valk Hotel Het Arresthuis in Roermond, dat de award Hotel van het Jaar won. Steeds vaker wordt een pand waar in het verleden niemand vrijwillig overnachtte, een luxe hotel waar iedereen zich met liefde zal laten opsluiten.

‘Niet iedere locatie, of ieder pand is geschikt’

Engelman Architecten bouwde Het Arresthuis, een voormalige gevangenis met meer dan honderd cellen, voor Van der Valk om tot een bijzonder hotel met 24 standaard kamers, twaalf deluxe kamers en 4 suites. ‘Herbestemming blijft aantrekkelijk voor de hotellerie. Typologisch is een gevangenis ook een logiesgebouw’, aldus Maarten Engelman van Engelman Architecten . ‘Maar je kan niet van iedere gevangenis een hotel maken. Niet iedere locatie, of ieder pand is geschikt.’

Vergunningen

Het Arresthuis in Roermond was dat wel. Tot 2006 deed het dienst als huis van bewaring. In 2007 werd door het Rijksvastgoedbedrijf, de vastgoedorganisatie van de Nederlandse Rijksoverheid, een aanbestedingsprocedure gestart die werd gewonnen door het Roermondse architectenbureau. ‘Ons bureau had als enige een plan ingestuurd voor een hotel’, vertelt Engelman. In 2011 opende het de deuren na een verbouwing van anderhalf jaar.

Het pand was heel goed gedocumenteerd door het Rijksvastgoedbedrijf, waardoor het architectenbureau niet voor verrassingen kwam te staan. ‘We wisten vooraf waar we rekening mee moesten houden qua vergunningen.’ De casco opbouw, inclusief historische elementen, moest bewaard blijven. Dat hield in dat de cellen intact moesten blijven, de gevels met tralies, de balustrades en de trappen. Muren werden er niet weggebroken. Ruimtes kregen simpelweg een andere bestemming.
De voormalige luchtplaats werd getransformeerd tot een patio en de galerij in het cellenblok werd een ruimte voor bruiloften en partijen. Cachot Comfort, de suite met een kijklijn van zes meter, bestaat uit drie aaneengekoppelde cellen met open verbindingen. ‘In de eerste cel kom je binnen, in de middelste cel staat het tweepersoonsbed, en de derde cel is de badkamer.’
‘De voormalige recreatieruimtes van de gevangenis werden omgetoverd tot Deluxe Cachotten. De suite met de naam De Directeur bevindt zich in de voormalige woonruimte van de gevangenisdirecteur en is tevens de grootste suite in het hotel, één inclusief whirlpool en luxe regendouche. In dit voorste deel van de gevangenis, het zogenoemde Arresthuis, hadden we meer vrijheid wat betreft Monumentenzorg.’

The Movement Hotel

Alexander Sporre fotografie

Het hotel in de Bijlmerbajes, The Movement Hotel, opende op 15 september de deuren na een crowdfundingcampagne. Hier geen verbouwing van anderhalf jaar zoals in Het Arresthuis, maar één van tweeënhalve maand. De Penitentiaire Inrichting Amsterdam Over-Amstel, zoals de Bijlmerbajes officieel heette, werd vorig jaar juni gesloten. Na een jaar voorwerk, waarbij veel partijen groen licht moesten geven, kon men daadwerkelijk aan de slag en werd een deel van de bajes getransformeerd tot pop-uphotel.  ‘De ontvangst is er nu een stuk warmer dan voorheen’, zegt Nina Schmitz van de stichting Movenment On The Ground lachend. Het hotel werd opgezet door deze stichting met als doel vluchtelingen van wie de asielaanvraag nog in behandeling is, aan werk te helpen. ‘Het is bewezen dat werkgelegenheid de meest effectieve en beste manier is om vluchtelingen te laten re-integreren. Dit is dan ook de kern en het hart van dit bijzonder project. In The Movement Hotel Bijlmerbajes trainen we mensen en we zorgen dat zij ervaring kunnen opdoen met het managen van een hotel.’ In alle gelederen van het hotel – van leiding tot technische dienst – werken en leren vluchtelingen. Het hotel blijft in ieder geval tot eind dit jaar open. Het terrein is verkocht aan een consortium dat er volgend jaar een nieuwe stadswijk bouwt, het Bajes Kwartier. ‘We hopen het pop-uphotel langer open te mogen houden. Hierover zijn we nu in gesprek. De geluiden zijn positief’, zegt Schmitz.

‘Bajesgevoel is in stand gebleven’

Het hotel bestaat in totaal uit achttien tweepersoonskamers. ‘We hebben het heel low cost opgeknapt. Muren werden niet weggebroken en de cellen behielden hun oorspronkelijke vorm. ‘Het bajesgevoel is ook écht in stand gebleven op de kamers.’ De ramen kunnen er nog steeds niet open en de tralies hangen er nog. En net als toen het nog een gevangenis was, moet men douchen aan het begin van de gang. ‘Twee minuten warm water op maar één temperatuur.’
Wel werden de kamers voorzien van meer comfort. Alle muren werden geschilderd, de vloer kreeg een zachte bedekking, voor de ramen werden gordijnen geplaatst en de cellen werden voorzien van kunst, nachtkastje en sfeerverlichting. ‘Hoewel de oorspronkelijke tl-verlichting er ook nog hangt.’ Iedere celkamer beschikt daarnaast over een eigen toilet en wasbak. ‘En de bedden, gesponsord door Auping, liggen lekkerder dan mijn bed thuis’, aldus Schmitz. ‘We hebben veel gesponsord gekregen. Van vloerbedekking, tot verf, tot meubels.’ Vooraf krijgen de gasten uitleg over het concept. ‘En we krijgen eigenlijk alleen enthousiaste reacties. Er zijn heel veel mensen die ontzettend benieuwd zijn naar hoe die Bijlmerbajes er van binnen uitziet. Maar gasten zijn vaak ook nieuwsgierig naar het verhaal achter de medewerkers en raken daarover in gesprek. Dat vind ik heel mooi aan dit project. Hier vindt echt integratie plaats.’

‘Vluchtplan was de grootste uitdaging’

Grootste uitdaging in de transformatie van cel naar hotel was het vluchtplan. Hoewel een gevangenis in principe ook een logiesbedrijf is, moest het vluchtplan worden aangepast. ‘In een gevangenis zijn heel andere procedures bij ontruiming. De gevangenen konden natuurlijk niet zelf van hun kamer, en deuren konden alleen van buitenaf op slot. Er is dus heel veel overleg geweest om dat op orde te krijgen.’ Voordeel aan de Bijlmerbajes is, dat de galerij breed genoeg was, waardoor de vluchtroute niet werd belemmerd door de celdeuren die naar buiten openen.
‘Het pand hadden we goed in kaart, dus we kwamen op zich weinig verrassingen tegen.’ Waar echter geen rekening mee was gehouden, was dat de muren zó dik zijn, dat er geen intercomsysteem bestaat dat voldoende bereik heeft om de afstand van het hotel – gevestigd in één van de torens van het complex – tot aan de centrale ingang op de begane grond te overbruggen. ‘Gasten moeten daarom met hun mobiele telefoon bellen als ze beneden voor de deur staan. Dat is natuurlijk vervelend. Helemaal als het koud en nat is, of als je batterij net leeg is. Dus we zijn hiervoor nog op zoek naar een oplossing.’ Lunchrestaurant A Beautiful Mess van Refugee Company, dat al eerder van start ging, maakt onderdeel uit van het hotel. Ook is het mogelijk om meeting rooms te boeken en worden er in het gebouw diverse activiteiten georganiseerd door leegstandsoplosser Lola Lik en andere organisaties, zoals een Escape Room, bokslessen en muzikale optredens. Op dit moment zijn er zo’n zeventig bedrijven en projecten gehuisvest in de voormalige gevangenis.

Librije’s Hotel

‘Jonnie en Therese Boer hebben ook goed gezien dat het verschil tussen een gevangenis en een hotel eigenlijk
helemaal niet zo groot is’, schrijft Architectenbureau Fritz op zijn website. Librije’s Hotel, dat de deuren opende in 2008, is gevestigd in de voormalige vrouwengevangenis van Zwolle, genaamd Het Spinhuis. De sfeer van de oude vrouwengevangenis bleef behouden, ondanks dat de kamers eigentijds en fris zijn ingericht. Op de bovenverdieping van Librije’s Hotel is de houtconstructie van de cellen nog goed te zien.
Librije’s Hotel heeft negentien kamers, ieder met een eigen kleur en inrichting. De verbouwing en restauratie tot een hotel werd uitgevoerd door Architectenbureau Fritz, onder toezicht van Monumentenzorg. Het architectenbureau over de verbouwing: ‘Een hotel is een verzameling van kleine ruimten ontsloten via een gangenstelsel en een aantal grote ruimten. Het grote verschil met een gevangenis is, dat het slot aan de andere kant van de deur zit.

Toch waren er veel zaken die moesten worden opgelost zonder de monumentale waarden en het karakter van de gevangenis aan te tasten.’ Alle oude celdeuren draaiden de gang op en behoud van die dikke celdeuren, zowel de heel oude als de nieuwe, stond voorop. De gangen met de twee trappenhuizen vormden daarnaast een belangrijke schakel in het vluchtplan bij calamiteiten. De draairichting van de deuren veroorzaakte echter een blokkade van de vluchtweg. ‘En dat kon natuurlijk niet.’ Daarom werd ervoor gekozen om binnen de cellenzone een tweede ‘gangzone’ aan te brengen. De oude celdeur bleef zodoende intact, terwijl een tweede deur die werd gerealiseerd, toegang geeft tot de hotelkamer. Die nieuwe ruimte maakte het ook mogelijk om daar alle installaties onder te brengen. ‘Installaties die niemand wil zien of horen, en die zeker niet de beleving van de gevangenis en dus het monument aantasten.’
Erg belangrijk in de beleving van het hotel waren het schilderwerk en het muurwerk. Daar is veel aandacht aan besteed. In de tijd dat Het Spinhuis nog een justitiële inrichting was, kregen gevangenen om de haverklap een pot met verf of witkalk in hun handen gedrukt om de boel weer een keer te schilderen. Ook muren werden steeds opnieuw gesaust met witkalk. Zo ontstond op het kale metselwerk een laag van kalk met een licht bollend en glooiend muurvlak. Het was zaak bij de restauratie om dat niet verloren te laten gaan. Hier werden vooraf afspraken over gemaakt met de stukadoor.

Alibi Hostel

Ook Leeuwarden hoort in het rijtje steden met een optie tot slapen in een gevangenis. Eind 2016 opende in de voormalige gevangenis De Blokhuispoort in Leeuwarden een compleet ander concept de deuren: Alibi Hostel. Het is het eerste hostel in de stad. De vier jonge eigenaren zegden hun baan op om een lang gekoesterde droom te laten uitkomen. Wekenlang timmerden, zaagden en boorden ze met familie en vrienden om van een oud cellenblok een thuis voor iedereen te maken.
De Leeuwarders Sjors Hollander, Marieke Mostert, Jurrien Dol en Peter van der Zwaag, allen werkzaam in de horeca, hadden al drie jaar hun ondernemersplan voor het hostel klaarliggen. Ze aasden op de bijzondere locatie De Blokhuispoort. Toen de gemeente het pand verkocht aan Stichting Boei, grepen ze hun kans. Ze kregen groen licht voor het huren van de eerste en tweede verdieping van één van de vleugels.
De originele celdeuren kregen de oorspronkelijke kleur van vroeger, de muren werden gestript, zodat de stenen weer zichtbaar werden, en ook de vloeren werden in originele staat teruggebracht. Onder het blauwe linoleum bleek een prachtige tegelvloer te liggen.
Met een lening bij de bank en wat hulp van familie kon het viertal Alibi Hostel inrichten. Van der Zwaag: ‘Boei heeft ons enorm geholpen, waardoor we de kosten laag konden houden. Ook hebben we veel zelf gedaan. Mijn broer Arjen is meubelmaker en hij ontwierp het interieur en maakte een groot gedeelte van het meubilair. De bar en tafels werden met hulp van familie gemaakt van afvalmateriaal dat vrijkwam uit de verbouwing. De slaapkooien in de 17-persoonsslaapzaal zijn ontworpen door de moeder van Sjors. Deze bedden sluit je met een gordijn af, waardoor privacy wordt gecreëerd. In iedere kooi zitten een lampje en een stopcontact; een soort privékamertje dus. De gasten hebben een eigen kluisje.’
In de tweepersoonscellen werd een stapelbed geplaatst. Deze kamers werden verder ingericht met per bed een lampje, een stopcontact en een kluisje. Ook staat er een klein bureau in de kamer. Douche en toilet zijn te vinden op de gang. Verder zijn bij het hostel vierpersoonscellen en luxe tweepersoonscellen te huur. Laatstgenoemde zijn ingericht met twee eenpersoonsboxsprings, een klein bureau met stoel en een eigen badkamer.

Koepelgevangenis Arnhem

De Koepelgevangenis in Arnhem transformeerde tijdens de Vierdaagse van het 20 kilometer verderop gelegen
Nijmegen in een pop-uphotel. In de cellen ontbrak het de gasten aan niets. De kamers werden in no time ingericht met comfortabele bedden, een nachtkastje, een toilet en een bureau. Wandelaars konden er zelfs terecht voor een massage en een voetbehandeling.
De Koepelgevangenis is 130 jaar oud. Voor €425 per vier dagen konden deelnemers van de Vierdaagse er overnachten, inclusief avondprogramma, vervoer van en naar de start, ontbijt, avondbuffet, lunchpakketten, een parkeerplaats en een rondleiding door de gevangenis. Het initiatief kwam van 4 Seasons Events, waar PrisonExperience.nl onderdeel van uitmaakt. Het bedrijf is in gesprek met de gemeente of in de toekomst de gevangenis opnieuw de deuren kan openen als pop-uphotel. Sinds 9 oktober staat de Koepelgevangenis te koop. Nieuwe functies mogen niet te veel verkeers- of parkeeroverlast opleveren, meldt de rijksoverheid. De locatie zou zich vooral lenen voor een combinatie van wonen met werken. De kans dat in deze gevangenis een permanent hotel de deuren opent, is daarom niet erg waarschijnlijk.

Reageer op dit artikel